Nowe wymogi wobec osób wykonujących usługi opiekuńcze

W Dzienniku Ustaw z 21 lipca 2026 r. ogłoszono nowelizację ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. poz. 974). Przepisy wchodzą w życie 5 sierpnia 2026 r. Zmiana dotyczy usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania. Ustawa określa, kto może takie usługi wykonywać, i wprowadza nadzór gminy nad ich jakością.

Uwaga na datę: część publikacji branżowych podaje 4 sierpnia. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, a dnia ogłoszenia nie wlicza się do terminu — czternastodniowy bieg zamyka się z końcem 4 sierpnia, więc przepisy obowiązują od dnia następnego. Tę samą datę podaje metryka aktu w systemie ELI. Od 5 sierpnia liczą się też terminy przejściowe.

Poniżej wskazujemy, co zmienia się dla podmiotów świadczących usługi i dla samych opiekunek.

Kto może wykonywać usługi opiekuńcze

Ustawa wymienia pięć wymogów wobec osoby wykonującej usługi opiekuńcze (art. 50 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej). Osoba ta:

1. jest pełnoletnia,
2. nie jest członkiem rodziny osoby, na rzecz której świadczy usługi,
3. nie jest oddzielnie zamieszkującym małżonkiem, wstępnym ani zstępnym tej osoby — wstępni to rodzice i dziadkowie, zstępni to dzieci i wnuki,
4. złożyła podmiotowi świadczącemu usługi oświadczenie o zdolności pod względem psychofizycznym do świadczenia takich usług,
5. ukończyła szkolenie z zakresu udzielania pierwszej pomocy.

Nowe względem dotychczasowego stanu są punkty 4 i 5. Oświadczenie składa się podmiotowi świadczącemu usługi — nie gminie. Ustawa nie określa wzoru tego oświadczenia ani nie wymaga zaświadczenia lekarskiego.

Usługi sąsiedzkie — osobny katalog wymogów

Usługi sąsiedzkie pozostają formą usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania (art. 50 ust. 3). Osoba je wykonująca musi spełnić wymogi 1–3 i 5 z listy powyżej, a dodatkowo (art. 50 ust. 4b):

• złożyć oświadczenie o zdolności psychofizycznej — tym razem organizatorowi usług sąsiedzkich,
• mieszkać w najbliższej okolicy osoby, na rzecz której świadczy usługi,
• uzyskać akceptację tej osoby,
• uzyskać akceptację organizatora usług sąsiedzkich.

Doszedł też obowiązek po stronie organizatora. Jeżeli osoba wykonująca usługi sąsiedzkie nie ukończyła szkolenia z pierwszej pomocy, organizator ma obowiązek to szkolenie zorganizować (art. 50 ust. 4c). To obowiązek bezwarunkowy — ustawa nie przewiduje tu wyjątków.

Standard usług i nadzór gminy

Nowy art. 50b wprowadza dwie rzeczy. Po pierwsze, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania świadczy się zgodnie ze standardem, który określi rozporządzenie ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego (art. 50b ust. 1 i 6). Standard ma uwzględniać czynności wykonywane w obszarach wskazanych w art. 50 ust. 1a: pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opieka higieniczna, zalecona przez lekarza pielęgnacja w zakresie niewymagającym specjalistycznej wiedzy i kompetencji oraz — w miarę możliwości — zapewnienie kontaktów z otoczeniem.

Po drugie, gmina monitoruje i ocenia świadczenie tych usług (art. 50b ust. 2 i 3). Ocena obejmuje w szczególności bezpieczeństwo, skuteczność i celowość usług (art. 50b ust. 4). Jeżeli gmina stwierdzi nieprawidłowości, podejmuje wobec podmiotu świadczącego usługi działania mające je wyeliminować (art. 50b ust. 5). Ustawa nie precyzuje katalogu tych działań ani trybu postępowania — to zależy od praktyki poszczególnych gmin i od treści rozporządzenia.

Terminy dla osób już wykonujących usługi

Ustawa przewiduje dwa okresy przejściowe dla osób, które wykonywały usługi opiekuńcze przed 5 sierpnia 2026 r. (art. 2 ustawy nowelizującej):

• 5 września2026 r.Oświadczenie o zdolności psychofizycznej — miesiąc od wejścia w życie, czyli do 5 września 2026 r.
• 5 listopada2026 r.Szkolenie z pierwszej pomocy — osoby bez ukończonego szkolenia mogą wykonywać usługi jeszcze przez 3 miesiące od wejścia w życie, czyli do 5 listopada 2026 r.

Uwaga na pierwszy z tych terminów: 5 września 2026 r. wypada w sobotę. Oświadczenie składa się podmiotowi świadczącemu usługi, a więc w relacji cywilnoprawnej — art. 115 Kodeksu cywilnego przemawia wtedy za przesunięciem terminu na poniedziałek 7 września. Kwestia nie jest przesądzona i nie warto na niej opierać planu: bezpieczniej zebrać oświadczenia do piątku 4 września. Drugi termin, 5 listopada, przypada w czwartek i takiej wątpliwości nie budzi.

Przepis przejściowy odsyła wyłącznie do art. 50 ust. 4a. Nie rozstrzyga wprost, jak stosować go do osób, które już przed 5 sierpnia wykonywały usługi sąsiedzkie — te podlegają odrębnemu art. 50 ust. 4b. Do czasu wyjaśnienia tej kwestii przez ministerstwo bezpieczniej jest przyjąć, że organizator usług sąsiedzkich stosuje te same terminy.

Termin szkoleniowy jest wart uwagi organizacyjnej. Trzy miesiące to niewiele, jeżeli w zespole jest kilkadziesiąt osób bez aktualnego szkolenia, a terminy w ośrodkach szkoleniowych zapełniają się jesienią. Zaplanujmy to teraz, nie w październiku.

Czego jeszcze nie wiemy

Trzy rzeczy pozostają nierozstrzygnięte.

Nie jest jasne, kogo dokładnie obejmują nowe obowiązki. Ustawa nigdzie nie zawęża ich do usług przyznawanych decyzją gminy. Posługuje się formułami bezosobowymi — obowiązek świadczenia zgodnie ze standardem odnosi do usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania jako takich, a wymogi z art. 50 ust. 4a do osoby wykonującej usługi opiekuńcze, bez wskazania, w jakim trybie zostały one komuś przyznane. Pojęcia „podmiotu świadczącego usługi opiekuńcze”, któremu składa się oświadczenie i wobec którego gmina podejmuje działania naprawcze, ustawa nie definiuje i nie wiąże ani z umową z gminą, ani z trybem zlecania zadań z art. 25. Za węższym odczytaniem przemawia to, że ustawa reguluje system pomocy społecznej, a gmina nie ma kompetencji nadzorczych wobec umów zawieranych prywatnie. Za szerszym — samo brzmienie przepisów. Ministerstwo się w tej sprawie nie wypowiedziało. Do czasu rozstrzygnięcia bezpieczniejszym założeniem dla firmy opiekuńczej jest przyjęcie, że wymogi wobec osób wykonujących usługi jej dotyczą: oświadczenie i szkolenie z pierwszej pomocy są tanie wobec ryzyka, że okażą się obowiązkowe.

Rozporządzenie określające standard nie zostało jeszcze wydane. Projekt Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej znajduje się w Rządowym Centrum Legislacji, a planowana data jego wejścia w życie to 31 sierpnia 2026 r. Powstaje więc luka: od 5 do 31 sierpnia obowiązuje ustawowy obowiązek świadczenia usług zgodnie ze standardem, którego treść nie jest jeszcze określona.

Z projektu wynika kilka rozwiązań, które warto znać już teraz — z zastrzeżeniem, że to nadal projekt i jego treść może się zmienić:

• usługi świadczone przez 7 dni w tygodniu w godzinach od 6.00 do 21.00, z wyłączeniem dni świątecznych,
• cztery obszary wsparcia: czynności dnia codziennego, prowadzenie gospodarstwa domowego, podstawowa pielęgnacja, wspieranie kontaktów społecznych,
• dopuszczenie świadczenia usługi przez dwie osoby jednocześnie w uzasadnionych przypadkach, na przykład przy przenoszeniu podopiecznego, z zachowaniem pełnego wynagrodzenia dla obu opiekunek,
• narzędzia monitorowania po stronie gminy: kontrole, ankiety wśród podopiecznych i możliwość anonimowego zgłaszania nieprawidłowości.

Jeżeli te rozwiązania utrzymają się w wersji końcowej, największy skutek organizacyjny będą miały godziny świadczenia i wymóg dwóch osób przy części czynności. Warto już teraz sprawdzić, jak wypadają na tle obecnych grafików. Będziemy śledzić przebieg prac i poinformujemy o publikacji rozporządzenia.

Prezydent podpisał ustawę, a następnie skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej. Zastrzeżenia dotyczą samodzielności samorządów — nałożenia na gminy nowych zadań bez zapewnienia finansowania. Skierowanie w tym trybie nie wstrzymuje wejścia przepisów w życie: ustawa obowiązuje od 5 sierpnia 2026 r. i do czasu ewentualnego orzeczenia Trybunału stosuje się ją w całości. Nie znamy jeszcze zakresu zaskarżenia ani terminu rozpoznania sprawy.

Dla firm opiekuńczych wniosek jest prosty: nie ma na co czekać. Terminy z przepisów przejściowych biegną niezależnie od postępowania przed Trybunałem.