Jakich czynności może podejmować opiekun domowy?

Nie istnieje jeden zamknięty katalog czynności

Zakres pracy opiekuna domowego nie powinien wynikać wyłącznie z nazwy stanowiska albo ogólnego hasła „opieka nad seniorem”. Ta sama czynność może mieć różny poziom trudności i ryzyka w zależności od stanu konkretnej osoby.

Pomoc przy wstawaniu osobie zachowującej znaczną sprawność jest czymś innym niż wykonywanie transferu osoby całkowicie zależnej, z wykorzystaniem specjalistycznego sprzętu. Podobnie przypomnienie o przygotowanym leku różni się od decydowania o jego dawce lub wykonywania zastrzyku.

Typowe obszary niemedycznej pomocy

Pomoc w podstawowych czynnościach życia codziennego

• przygotowanie miejsca i pomoc podczas jedzenia i picia;
• pomoc przy ubieraniu i rozbieraniu;
• wsparcie podczas mycia i innych codziennych czynności higienicznych;
• pomoc przy korzystaniu z toalety;
• pomoc przy wstawaniu, siadaniu i zmianie pozycji;
• asekuracja podczas przemieszczania się;
• przygotowanie bezpiecznego otoczenia do wykonywania codziennych czynności.

Zakres bezpośredniej pomocy powinien być dostosowany do możliwości osoby. Opiekun nie powinien automatycznie wykonywać za nią czynności, które może ona bezpiecznie wykonać samodzielnie.

Pomoc w prowadzeniu codziennego życia

• przygotowywanie zwykłych posiłków;
• robienie zakupów;
• pranie i lekkie prace domowe związane z potrzebami osoby korzystającej z opieki;
• organizowanie codziennych spraw;
• pomoc w umawianiu wizyt i kontaktowaniu się z usługami;
• towarzyszenie podczas spaceru lub wyjścia;
• pomoc w korzystaniu z telefonu i innych narzędzi komunikacji;
• pomoc w porządkowaniu dokumentów i rachunków bez samodzielnego dysponowania pieniędzmi osoby bez jej wyraźnej zgody i odpowiedniej podstawy.

Wsparcie społeczne i organizacja dnia

• towarzyszenie i rozmowa;
• wspieranie kontaktów z rodziną i znajomymi;
• zachęcanie do bezpiecznej aktywności;
• wspieranie utrzymania codziennego rytmu;
• przypominanie o uzgodnionych czynnościach;
• pomoc w orientowaniu się w planie dnia;
• obserwowanie zmian w codziennym funkcjonowaniu;
• przekazywanie uzgodnionych informacji rodzinie, koordynatorowi lub właściwemu profesjonaliście.

Opiekun może obserwować i zgłaszać zmianę, ale nie powinien samodzielnie stawiać diagnozy ani zmieniać sposobu leczenia.

Czynności wymagające indywidualnej oceny ryzyka

Niektóre czynności mogą mieścić się w pomocy domowej, ale ich bezpieczne wykonywanie wymaga wcześniejszej oceny sytuacji, instruktażu, odpowiedniego sprzętu albo dodatkowych kompetencji.

• transfer osoby z łóżka na krzesło lub wózek;
• pomoc osobie, która często upada;
• pomoc przy jedzeniu osobie mającej trudności z połykaniem;
• intensywna pomoc przy higienie osoby obłożnie chorej;
• obsługa podnośnika, łóżka specjalistycznego lub innego sprzętu;
• pomoc przy lekach;
• opieka nad osobą z zaawansowanymi zaburzeniami poznawczymi;
• reagowanie na zachowania agresywne lub silne pobudzenie;
• częste interwencje w nocy;
• pomoc osobie, której stan zdrowia jest niestabilny.

Czego opiekun bez odpowiednich kwalifikacji nie powinien robić?

Opiekun domowy świadczący niemedyczną pomoc nie zastępuje lekarza, pielęgniarki, ratownika medycznego ani innego uprawnionego przedstawiciela zawodu medycznego. ^[3]

• diagnozowanie chorób;
• podejmowanie decyzji o rozpoczęciu lub zmianie leczenia;
• samodzielna zmiana dawki lub rodzaju leku;
• wykonywanie zastrzyków;
• podłączanie kroplówek;
• wymiana cewników;
• leczenie ran i odleżyn;
• wykonywanie procedur medycznych;
• podejmowanie specjalistycznej oceny stanu klinicznego;
• stosowanie przymusu lub środków ograniczających swobodę bez właściwej podstawy.

Lista ma charakter przykładowy i nie stanowi kompletnego katalogu prawnego.

Czym różni się pomoc niemedyczna od opieki medycznej i pielęgniarskiej? →

Kto może wykonywać usługi opiekuńcze w systemie pomocy społecznej?

Od 5 sierpnia 2026 r. ustawa o pomocy społecznej określa minimalne wymagania wobec osoby wykonującej usługi opiekuńcze przyznane w tym systemie. ^[4]

• jest pełnoletnia;
• nie jest członkiem rodziny osoby, na rzecz której świadczy usługi;
• nie jest oddzielnie zamieszkującym małżonkiem, wstępnym ani zstępnym tej osoby;
• złożyła podmiotowi świadczącemu usługi oświadczenie o zdolności pod względem psychofizycznym do ich wykonywania;
• ukończyła szkolenie z zakresu udzielania pierwszej pomocy.

Ustawa przewiduje terminy przejściowe: miesiąc na złożenie oświadczenia o zdolności pod względem psychofizycznym i trzy miesiące na ukończenie szkolenia z pierwszej pomocy, liczone od wejścia przepisów w życie. ^[4]

Minimum ustawowe nie zastępuje oceny kompetencji potrzebnych do konkretnych czynności. Pełnoletność i szkolenie z pierwszej pomocy to warunek wejścia, a nie miara przygotowania do opieki nad osobą o złożonych potrzebach.

Co powinien zawierać opis zakresu usługi?

• nazwę czynności;
• cel pomocy;
• sposób wykonywania;
• częstotliwość lub porę;
• osobę odpowiedzialną;
• wymagane kompetencje;
• znane ryzyka;
• potrzebny sprzęt;
• sytuacje, w których należy przerwać czynność;
• sposób zgłoszenia problemu;
• czynności wyraźnie wyłączone z usługi.

Co zrobić, gdy potrzeby się zmieniają?

Zakres usługi powinien zostać ponownie oceniony po istotnej zmianie stanu zdrowia, sprawności, zachowania, warunków mieszkaniowych lub częstotliwości potrzebnej pomocy.

Sygnały wymagające ponownej oceny:

• nowe lub częstsze upadki;
• nagłe pogorszenie sprawności;
• problemy z połykaniem;
• powtarzające się błędy przy lekach;
• częste wezwania opiekuna w nocy;
• pojawienie się ran lub odleżyn;
• nasilone zaburzenia zachowania;
• utrata możliwości bezpiecznego pozostawania bez nadzoru;
• konieczność wykonywania czynności spoza uzgodnionego zakresu;
• przeciążenie fizyczne lub psychiczne opiekuna.