Jakie prawa ma osoba korzystająca z opieki domowej?

Prawa, przepisy i zasady jakości to nie to samo

Część uprawnień wynika z praw podstawowych i obowiązujących przepisów. Część wynika z umowy zawartej z usługodawcą. Pozostałe są zasadami dobrej jakości rekomendowanymi przez instytucje europejskie i międzynarodowe.

Dlatego nie należy przedstawiać poniższej listy jako jednego kompletnego katalogu roszczeń prawnych obowiązujących w każdej sytuacji. Jest to zestaw podstawowych zasad, które powinny być widoczne w profesjonalnej opiece domowej.

Od 5 sierpnia 2026 r. część zagadnień jakości przestaje być wyłącznie rekomendacją. Ustawa o pomocy społecznej nakłada na gminę obowiązek monitorowania i oceny świadczenia usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, obejmującej w szczególności bezpieczeństwo, skuteczność i celowość tych usług, oraz podejmowania działań wobec podmiotu świadczącego usługi w razie stwierdzenia nieprawidłowości. ^[4]

Ustawa przewiduje również standard świadczenia tych usług, który ma zostać określony w rozporządzeniu. Do czasu jego wydania nie ma jednolitej, powszechnie obowiązującej treści takiego standardu.

Prawo do godności i szacunku

Osoba korzystająca z opieki powinna być:

• traktowana jak osoba dorosła;
• wysłuchiwana;
• chroniona przed poniżaniem;
• traktowana bez dyskryminacji;
• chroniona przed uprzedmiotowieniem;
• wspierana bez niepotrzebnego odbierania samodzielności;
• nazywana w sposób, który akceptuje.

Wiek, choroba, niepełnosprawność lub zależność od pomocy innych osób nie odbierają człowiekowi godności ani prawa do wpływu na własne życie. ^{[1] [3]}

Prawo do autonomii i udziału w decyzjach

• udział w ocenie potrzeb;
• udział w ustalaniu celów opieki;
• wpływ na codzienny rytm;
• możliwość wyrażania preferencji;
• zrozumiała informacja o dostępnych możliwościach;
• możliwość zgłoszenia, że dana osoba lub sposób wykonywania czynności nie odpowiada potrzebom;
• uzyskiwanie zgody przed podejmowaniem czynności dotyczących ciała, prywatności i mienia;
• wspieranie samodzielności zamiast automatycznego wykonywania wszystkiego za osobę.

Prawo do zrozumiałej informacji

Osoba powinna otrzymać informacje o:

• podmiocie świadczącym usługę;
• osobach realizujących wsparcie;
• zakresie czynności;
• czynnościach wyłączonych;
• kosztach;
• harmonogramie;
• zasadach zastępstwa;
• sposobie reagowania w sytuacji nagłej;
• sposobie składania uwag i skarg;
• przetwarzaniu danych;
• możliwości zmiany albo zakończenia usługi.

Informacje powinny być przekazane prostym językiem, w formie dostosowanej do możliwości osoby, bez nieuzasadnionej presji, z możliwością zadania pytań i z odpowiednim czasem na podjęcie decyzji.

Prawo do prywatności i intymności

• zamykanie drzwi podczas czynności osobistych, jeżeli jest to bezpieczne;
• osłanianie ciała w zakresie, w jakim nie jest potrzebne jego odsłonięcie;
• pytanie o zgodę przed wejściem do prywatnej przestrzeni;
• respektowanie własności i rzeczy osobistych;
• nieprzeglądanie korespondencji, dokumentów i telefonu bez zgody;
• nieujawnianie informacji osobom nieuprawnionym;
• niewykonywanie zdjęć i nagrań bez odpowiedniej zgody i podstawy;
• ograniczenie dostępu do danych wyłącznie do osób, które rzeczywiście ich potrzebują.

Dom pozostaje prywatną przestrzenią osoby korzystającej z opieki, nawet gdy jest jednocześnie miejscem wykonywania usługi.

Prawo do bezpieczeństwa i ochrony przed nadużyciami

Osoba powinna być chroniona przed:

• przemocą fizyczną;
• przemocą psychiczną;
• przemocą seksualną;
• przemocą ekonomiczną;
• zaniedbaniem;
• poniżaniem;
• groźbami;
• dyskryminacją;
• nieuzasadnionym ograniczaniem swobody;
• wykorzystywaniem zależności;
• nieuprawnionym dysponowaniem pieniędzmi lub mieniem;
• wykonywaniem ryzykownych czynności przez osoby bez odpowiednich kompetencji.

Prawo do indywidualnego planu wsparcia

Zakres opieki powinien wynikać z rzeczywistych potrzeb, możliwości, preferencji i celów konkretnej osoby, a nie wyłącznie z jej wieku, rozpoznania medycznego lub gotowego pakietu usług.

Plan powinien wskazywać:

• potrzeby;
• cele;
• zakres czynności;
• preferowany sposób wykonywania;
• znane ryzyka;
• osoby odpowiedzialne;
• częstotliwość wsparcia;
• zasady kontaktu;
• sytuacje wymagające ponownej oceny.

Prawo do ciągłości i bezpiecznej zmiany

Osoba zależna od pomocy nie powinna pozostawać bez niezbędnego wsparcia wyłącznie dlatego, że konkretny opiekun zachorował, zrezygnował albo zakończył zmianę.

Ciągłość nie oznacza prawa do stałej obecności jednej wybranej osoby. Oznacza odpowiednią organizację harmonogramu, zastępstwa, dokumentacji i przekazywania informacji. ^[1]

Prawo do zgłaszania uwag i skarg

Osoba powinna móc:

• zgłosić problem bez obawy przed odwetem;
• otrzymać informację, do kogo kierować zgłoszenie;
• uzyskać potwierdzenie przyjęcia;
• otrzymać odpowiedź w określonym terminie;
• poprosić o udział zaufanej osoby;
• zgłosić podejrzenie przemocy lub zaniedbania;
• zakwestionować sposób realizacji usługi;
• otrzymać informację o dostępnej dalszej drodze postępowania.

Co w sytuacji trudności z podejmowaniem decyzji?

Trudności poznawcze, komunikacyjne albo niepełnosprawność nie powinny automatycznie prowadzić do wyłączenia osoby z rozmowy o jej własnej opiece.

Należy:

• dostosować język i sposób komunikacji;
• zapewnić więcej czasu;
• używać prostych pytań;
• sprawdzać, czy informacja została zrozumiana;
• uwzględniać wcześniej wyrażone preferencje;
• angażować osobę uprawnioną do reprezentacji, gdy jest to konieczne;
• nadal zwracać się bezpośrednio do osoby korzystającej z opieki;
• stosować rozwiązania możliwie najmniej ograniczające autonomię.

Jeżeli nie jest jasne, kto może podejmować formalne decyzje w imieniu osoby, należy uzyskać indywidualną poradę prawną. Personel opiekuńczy nie powinien samodzielnie rozstrzygać kwestii reprezentacji prawnej.

Prawa pacjenta dotyczą świadczeń zdrowotnych

Jeżeli w domu udzielane są świadczenia zdrowotne, osoba korzystająca z nich jest pacjentem i przysługują jej prawa pacjenta, między innymi prawo do informacji, zgody, tajemnicy, dokumentacji oraz poszanowania intymności i godności. ^[5]

Nie należy jednak automatycznie stosować całego katalogu praw pacjenta do każdej prywatnej, niemedycznej usługi opiekuńczej. Trzeba najpierw ustalić charakter świadczenia.

Sprawdź oficjalny katalog praw pacjenta →

Co zrobić w przypadku naruszenia?

• Jeżeli jest to bezpieczne, przerwij niepożądaną czynność.
• Zapisz datę, miejsce, osoby i przebieg zdarzenia.
• Zachowaj wiadomości, dokumenty i inne materiały.
• Zgłoś sprawę koordynatorowi lub usługodawcy.
• Skorzystaj z procedury skarg.
• Jeżeli sprawa dotyczy świadczenia zdrowotnego, sprawdź możliwość zwrócenia się do Rzecznika Praw Pacjenta.
• Jeżeli sprawa dotyczy umowy konsumenckiej, sprawdź pomoc konsumencką UOKiK.
• W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia skontaktuj się z numerem alarmowym 112.